Hướng dẫn kỹ thuật sản xuất cây giống Sâm Ngọc Linh 01 và 02 năm tuổi

I. GIỚI THIỆU CHUNG
Sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis Ha et Grushv) là loại sâm quý thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae), còn gọi là Sâm Việt Nam, Sâm Khu 5 (K5), củ Ngải rọm con, hay cây Thuốc giấu…; được tìm thấy tại vùng núi Ngọc Linh thuộc huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Đến nay, phần thân rễ của cây Sâm Ngọc Linh đã xác định được 52 hợp chất saponin, trong đó có 26 hợp chất saponin không có trong các loại sâm khác.
Tại Quảng Nam, Sâm Ngọc Linh được gây trồng chủ yếu vùng núi Ngọc Linh thuộc xã Trà Linh, Trà Nam, Trà Cang huyện Nam Trà My và hiện nay đang tiến hành di thực để phát triển mở rộng diện tích ở các vùng khác có điều kiện sinh thái tương đồng.
Sâm Ngọc Linh là cây trồng đặc hữu, có giá trị kinh tế cao, được trồng dưới tán rừng với điều kiện sinh thái môi trường đặc trưng. Để đảm bảo hiệu quả trong sản xuất, phát triển bền vững cây Sâm Ngọc Linh; gắn với công tác bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học, giảm tác động và thích ứng với biến đổi khí hậu… yêu cầu đặt ra cho sản xuất phải có giải pháp kỹ thuật trồng, chăm sóc phù hợp và được áp dụng một cách đồng bộ, nghiêm ngặt. Kỹ thuật trồng và chăm sóc Sâm Ngọc Linh phải đảm bảo không ảnh hưởng đến môi trường rừng; hạn chế đến mức thấp nhất hiện tượng xói mòn, rửa trôi đất; không gây ô nhiễm môi trường sản xuất; an toàn với dịch hại…

II. ĐIỀU KIỆN TRỒNG SÂM NGỌC LINH
1. Khí hậu
- Nhiệt độ thích hợp trung bình trong năm dao động từ 14 - 18⁰C. Nhiệt độ thấp nhất từ 5⁰C - 10⁰C (mùa đông), cao nhất 20 - 25⁰C);
- Độ ẩm không khí trung bình từ 85% trở lên;
- Lượng mưa trung bình từ 2.800 - 3.400 mm/năm và có lượng mưa khá trong các tháng mùa khô (từ tháng 3-7).
2. Đất đai, tài nguyên và địa hình
- Độ cao so với mực nước biển từ 1.500 m trở lên, thuận lợi ở độ cao từ 1.800 m trở lên;

- Môi trường rừng tốt, độ tàn che rừng trên 0,7; đất có độ ẩm và lượng mùn hữu cơ cao (tầng mùn dày).
III. KỸ THUẬT NHÂN GIỐNG
1. Kỹ thuật sản xuất cây giống 1 năm tuổi
1.1. Thu hái hạt giống
- Để đảm bảo chất lượng cây giống, tổ chức, cá nhân sản xuất giống cây Sâm Ngọc Linh phải tuân thủ thực hiện theo các quy định hiện hành về giống cây trồng. Cây lấy hạt giống cần phải có sự chọn lọc kỹ để đảm bảo chất lượng cây giống. Cây phải đạt từ 5 năm tuổi trở lên, có dạng hình đặc trưng của giống, không bị nhiễm sâu bệnh hại; quả chín màu đỏ tươi, có chấm đen trên đầu.
- Thời vụ thu hái quả, thông thường vào khoảng từ tháng 7 đến tháng 9 hằng năm.
- Không nên thu hái khi quả chưa chín (quả còn xanh, non).
- Tiêu chuẩn quả lấy hạt làm giống:
+ Quả có dạng hình quả thận; khi chín có màu đỏ, có chấm đen;
+ Chiều dài quả từ 0,5 - 1,1 cm, đường kính quả từ 0,4 - 0,8 cm;
+ Khối lượng 1.000 quả tươi từ 130 gam trở lên;
+ Quả có 01 hoặc 02 hạt;
+ Hạt có hình dạng quả thận, màu trắng ngà hay vàng nhạt, vỏ có vân dọc.

Phân loại hạt giống sâm Ngọc Linh

1.2. Thời vụ gieo và xử lý hạt giống
Có thể gieo hạt ở 2 thời vụ khác nhau tùy thuộc vào cách xử lý hạt giống trước đó như sau:
- Thời vụ 1: Từ tháng 7 đến tháng 9 hằng năm. Sau khi thu hạt, loại bỏ quả, hạt không đủ tiêu chuẩn làm giống rồi tiến hành gieo ngay.
- Thời vụ 2: Từ tháng 12 năm hằng năm. Sau khi thu hoạch, hạt sâm được xử lý và lưu giữ trong nhà từ 4 - 5 tháng rồi mới gieo (gieo ngay khi hạt chuẩn bị nảy mầm). Cách xử lý và lưu giữ hạt giống:
+ Xử lý hạt giống trước khi bảo quản: Dùng tay chà xát để loại bỏ phần thịt quả (làm nhẹ nhàng để tránh tổn thương đến vỏ hạt), rửa bằng nước sạch, để ráo, sau đó cho vào túi lưới (từ 500 - 1.000 hạt/túi) rồi đưa vào thùng bảo quản.
+ Bảo quản, lưu giữ hạt giống: Hạt được bảo quản trong thùng (bằng gỗ, nhựa, xốp,..) có nắp đậy, xung quanh đục lổ để đảm bảo độ thông thoáng; tùy theo số lượng hạt giống bảo quản chọn kích thước thùng phù hợp; thùng bảo quản được vệ sinh sạch sẽ, cho 1 lớp cát khô, sạch vào đáy thùng, gạt đều, dày khoảng 2 - 3 cm; tiếp đến đổ 01 lớp giá thể mùn (sử dụng loại mùn gieo hạt) dày 3 - 5 cm; sau đó, đặt bọc chứa hạt giống và phủ 1 lớp giá thể mùn vừa đủ lấp các bọc chứa hạt giống; đậy nắp thùng và bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát. Hạt giống sau khi bảo quản (khoảng 4 - 5 tháng), được rửa nhẹ bằng nước sạch, để ráo, lựa hạt nứt nanh gieo riêng.

Quy trình xử lý và bảo quản hạt giống sâm Ngọc Linh

1.3. Vườn ươm
a) Kỹ thuật gieo trên luống ươm:
- Vườn ươm được chọn ở nơi thoát nước tốt, không bị ứ đọng nước khi mưa to; đất đủ ẩm, giàu mùn, sạch nguồn sâu bệnh hại.
- Dọn sạch cỏ dại, lên luống; tạo luống có mặt cong hình mu rùa, rộng 0,8 m - 1,0 m, cao 0,15 - 0,2 m, dài không quá 5 m.
- Hạt được gieo sâu khoảng 1 cm, với mật độ khoảng 200 - 300 hạt/m² đất. Không nên gieo các hạt dính sát nhau, khoảng cách giữa các hạt khoảng 5 cm; nếu quả có 2 hạt thì tách làm đôi trước khi gieo.
- Sau khi gieo xong rải một lớp lá khô, cỏ tranh trên mặt luống để giữ ẩm, ấm cho hạt, hạn chế cỏ dại, chống xói mòn…
- Trong quá trình lên luống gieo ươm, tùy địa hình mà bố trí kích thước luống phù hợp. Chú ý không làm ảnh hưởng đến cây rừng và cây tái sinh mục đích.
b) Kỹ thuật gieo hạt trong khay:
Để chăm sóc cây giống sau này được thuận tiện hơn, hạn chế các đối tượng dịch hại (các loài dịch hại có nguồn gốc trong đất) nên gieo hạt giống vào khay, xếp vào vườn ươm để chăm sóc.
- Sử dụng các loại khay, rổ… được làm từ tre, gỗ… để gieo hạt. Lưu ý: không dùng các loại khay, rổ… được làm bằng nhựa, thùng xốp hay vật liệu công nghiệp khác dễ gây ô nhiễm môi trường, nguy cơ tích lũy, bùng phát dịch bệnh gây hại cây giống.
- Cho giá thể sạch vào khay một lớp khoảng 8 - 10 cm rồi gieo hạt ở độ sâu khoảng 1 cm, khoảng cách giữa các hạt khoảng 5 cm;
- Sau khi gieo hạt, tiến hành rải một lớp giá thể sạch dày 1 cm để lấp hạt. Sau đó rải một lớp lá khô hoặc cỏ tranh băm nhỏ trên mặt khay để giữ ẩm, ấm cho hạt, hạn chế cỏ dại;
- Xếp các khay hạt lại thành từng hàng, rãnh ngay ngắn trong vườn ươm. Nên để khay cách mặt đất từ 50 - 60 cm để thuận tiện cho việc chăm sóc và không bị quá ẩm ướt khi trời mưa, hạn chế được sinh vật và các đối tượng khác gây hại.

Quy trình gieo ươm hạt giống sâm Ngọc Linh

1.4. Chăm sóc sau khi gieo hạt
- Thường xuyên theo dõi, sửa chữa rãnh luống, không để vườn ươm bị đọng nước, ngập úng khi có mưa.
- Thường xuyên theo dõi, làm cỏ, tưới nước giữ ẩm cho cây. Phát hiện kịp thời những đối tượng dịch hại cây giống để có biện pháp quản lý hiệu quả.
- Trường hợp cây giống sinh trưởng yếu do thiếu dinh dưỡng có thể dùng phân hữu cơ vi sinh để bón bổ sung, hỗ trợ cho cây giống.
- Để đảm bảo cây giống sinh trưởng phát triển thuận lợi, tránh những tác động bất lợi của thời tiết (mưa lớn, mưa đá, sương lạnh…), dịch hại… nên dùng các loại vải màn, tấm lợp… để che cho cây giống trong vườn ươm. Lưu ý: sử dụng vải màn, tấm lợp… phù hợp để đảm bảo độ che bóng khoảng 70 - 80 %. Không sử dụng vật liệu làm bằng nhựa, ni lon…có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường trong vườn ươm.
- Chăm sóc cây giống trong vườn ươm đến khoảng tháng 7 - tháng 8 trong năm là có thể xuất vườn (cây giống 1 năm tuổi).
1.5. Tiêu chuẩn cây giống 1 năm tuổi
- Lá có màu xanh đến xanh đậm (1 lá kép);
- Chiều cao thân trung bình từ 8 cm trở lên;
- Đường kính củ từ 0,7 cm trở lên; có 2 - 3 rễ chính, bộ rễ phát triển đều;
- Cây không bị bệnh hại trên thân, rễ, củ; bệnh trên lá nhỏ hơn 5% diện tích lá.

Cây giống sâm Ngọc Linh 01 năm tuổi

2. Kỹ thuật tạo cây giống 02 năm tuổi:
Thông thường cây con 1 năm tuổi đã đủ điều kiện đưa ra trồng ở vườn sản xuất (dưới tán rừng). Tuy nhiên, để có hiệu quả cao hơn, hạn chế hao hụt sau trồng do gặp phải thời tiết bất lợi, dịch hại… nên tiếp tục lưu trong vườn ươm để chăm sóc tạo cây giống 2 năm tuổi mới đưa ra vườn trồng. Các biện pháp kỹ thuật chăm sóc cây giống 02 năm tuổi tương tự như chăm sóc cây giống 01 năm tuổi. Tuy nhiên, trong quá trình sản xuất cần chú ý một số giải pháp kỹ thuật như sau:
- Thời vụ: Sản xuất cây giống 02 năm tuổi bắt đầu tháng 8 đến tháng 9.
- Xử lý cây giống:
+ Trước khi trồng, tiến hành phân loại, những cây không đạt tiêu chuẩn,…nên bố trí trồng riêng để tiện chăm sóc, cho đến khi đạt tiêu chuẩn.
+ Sau khi phân loại, tiến hành cắt bỏ phần thân, lá của cây, chỉ đem trồng phần củ. Lưu ý: Khi cắt bỏ phần thân lá nên chừa lại một đoạn thân cách phần củ khoảng 1 cm, không cắt sát củ.
- Trồng cây vào khay hoặc trên luống:
+ Cây giống (sau khi cắt bỏ phần thân lá) tiến hành trồng vào khay hoặc trên luống; trồng thẳng hàng và cách đều; hàng cách hàng: 10 - 15cm, cây cách cây: 10 - 15 cm, sâu từ: 1 - 1,5 cm (không trồng quá sâu).
+ Sau khi trồng xong, rải một lớp mỏng lá cây khô đã được băm nhỏ lên bề mặt để giữ ẩm, hạn chế cỏ dại,…
* Tiêu chuẩn cây giống 2 năm tuổi
- Cây có từ 01 - 02 lá kép, lá có màu xanh đến xanh đậm;
- Chiều cao thân trung bình từ 9,5 cm trở lên;
- Đường kính củ từ 1,0 cm trở lên; có từ 3 - 4 rễ chính, bộ rễ phát triển đều;
- Cây không bị bệnh hại trên thân, rễ, củ; bệnh trên lá nhỏ hơn 5% diện tích lá;
- Tuổi cây xuất vườn kể từ khi mọc mầm từ 16 tháng trở lên.